Amasya geçmişte başka bir çok alanda olduğu gibi tıp alanında da Osmanlı imparatorluğu’nun önemli şehirlerinden biri olmuştur. Türkçe ilk akrabazin ile ilk Türkçe cerrahi eserin Amasya’da işlenip yayınlanmış olması bu yöreye tıp ve eczacılık tarihi bakımından ayrı bir değer kazandırmaktadır. İnsan-bitki etkileşimi şeklinde tarif edebileceğimiz etnobotanik araştırmalar, deneme yanılma yoluyla edinilmiş ve uzun bir zaman sürecinde nesilden nesile aktarılarak günümüze ulaşmış çok değerli bilgileri içerirler.

Gümüşhacıköy ilçesine bağlı Ovabaşı-Akpınar-Güllüce ve Köseler köyleri arasında, Amasya Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, lköğretim Bölümü, Fen Bilgisi Eğitimi Anabilim Dalı öğretim görevlisi Arzu Cansaran, Harran Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Biyoloji Bölümü, Botanik Anabilim Dalı Öğretim görevlisi Ömer Faruk Kaya tarafından ” Eylül-2004 ile Mart- 2005 tarihleri arasında gerçekleştirilen bu etnobotanik çalışma ile, yöre halkının hangi tür bitkilerden hangi amaçlarla (beslenme, insan ve hayvan tedavisi, boya yapımı, nazara karşı; süs ve çit bitkisi, yem, yakacak bitkileri olarak vb.) ve nasıl yararlandıkları tespit edilmeye çalışıldı.

Altimetre ile yapılan ölçümlerde 1100-1400 m arası yükseklikte bulunduğu tespit edilen Ovabaşı-Akpınar-Güllüce ve Köseler köyleri arasında yapılan araştırmada  2 kişilik bir ekiple aralıklı olarak toplam 15 gün, 20 kaynak kişi ile görüşülmüş, 170 bitki örneği toplanmış ve etnobotanik özellikleri ortaya konmuştur. Bu örneklerden 10’u Türkiye’ye endemik olup toplam 106 takson belirlenmiştir. Bazı örtüşen kullanımlar (özellikle gıda bitkileri ile tıbbi bitkiler arasında) da olmakla birlikte 59 gıda, 14 ilaç, 6 yakacak, 7 yem ve 20 el sanatlarında kullanımın yanı sıra 18 bitki türünün de farklı alanlarda yararlı oldukları saptanmıştır. Alandan; farklı bitki kullanımlarına ilişkin 136 kullanım biçimi (reçetesi) derlenmiştir. Ayrıca “kullanımları saptanamayan ancak yerel adları tespit edilen” 8 bitki de genel bitki listesine eklenmiştir.

Raporda ayrıca çalışma alanında toplanan 14 bitkinin tedavi amaçlı (fitoterapi: alternatif tıp) kullanıldığı gözlemlenmiştir. Bunların hepsi de doğal bitkilerdir. Tıbbi amaçlı kullanılan bitkilerin 2 tanesi endemiktir. Bunlar; tripleurospermum callosum ve Verbascum caudatum’dur.Yörede; hayvan hastalıklarından anlayan ve sadece bununla ilgilenen kişilere rastlanılmamıştır ancak hayvan tedavisinde kullanılan iki bitki not edilebilmiştir. Bunların ikisi de “kızılcık (kiren)” türleridir (Cornus masve Cornus sanguinea ssp. australis). Bu bitkilerin meyvelerinden elde edilen marmelat “kiren ekşisi” adını almakta ve hayvanlarda “tabak (şap)” hastalığında ağza sürülmektedir. Kiren ekşisi aynı zamanda hayvanlarda ishal (amel) kesici olarak da kullanılmaktadır.İnsan tedavisinde yararlanılan bitkiler arasında ise aşağıdakiler sayılabilir: Helichrysum plicatum ssp. plicatum (yayla çiçeği): Çiçekleri çay gibi Demlenerek içildiğinde astım-bronşite iyi gelir. Chelidonium majus: Gövdesinden çıkan turuncu renkli özsu, egzamalı (demralı) ve siğilli ciltlere sürülür. Bu özsuyun aynı zamanda ciltteki mantar hastalıklarına da iyi geldiğine inanılır. Pinus sylvestris var. hamata (sarıçam) ve Pinus nigra ssp. nigra var. Caramanica (karaçam): Gövdelerinin dış kabukları soyulur ve alttan çıkan beyaz renkli ve hafif yoğun özsu (kazımık) kazınarak yenir. Bunun karın ağrısını giderdiğine inanılır. Ayrıca; bu bitkilerin reçineleri mide rahatsızlıklarına karşı sakız olarak çiğnenir. Teucrium chamaedrys ssp. Chamaedrys (cipkesen): Yaprakları çiğ olarak çiğnenir. Ağrıları, özellikle de karın ağrısını kısa sürede keser. Anchusa leptophylla ssp. Leptophylla (dikenli ot / dikencik): Yaprakları kavrularak yendiğinde bronşite iyi geldiği bilgilerine raporda yer verilmiştir.

Derleyen:Hikmet SADE-Polis Memuru 

Haber-Gümüşhacıköy Kaymakamlığı Basın Bürosu
www.gumushacikoy.gov.tr